“Gaur egun Europan eta munduan agintzen duen segurtasun-araudia ez zen legegileen bulegoetan sortu ariketa teoriko gisa; gure akats eta puntu itsu handienei aurre egitera behartu gintuzten lezio historiko tragikoen emaitza zuzena da”.
Hitz horiekin eman zioten hasiera hitzaldiari Amets Moreno del Bado eta Jon Ibañez Bujan AVEQ-KIMIKAko ordezkariek, joan den uztailaren 15ean Donostian egindako “Larrialdi kimikoak eta segurtasun industriala: jakin beharko genukeena” udako ikastaroan.
Bere azalpenak erakutsi zuen istripu larrien prebentzioaren arloko egungo legediaren zorroztasuna ulertzeko ezinbestekoa dela memoria historikoaren ariketa bat egitea, XX. mendeko hondamendi handiek industria globala nola eraldatu zuten aztertuz, eta arriskuaren esanahia eta erantzukizun korporatiboa birplanteatzera behartuz.
Flixboroughetik Sevesora: legedi modernoaren sorrera
Hizlariek ibilbide kronologiko baten bidez gidatu zituzten parte-hartzaileak, inflexio-puntua mugarrietan kokatuz, kontzientzia kolektiboa eta instituzionala eraldatu baitzuten. Abiapuntua Flixborougheko hondamendia izan zen (Erresuma Batua, 1974), bat-bateko deskomisio batek eragindakoa (aldi baterako eta premiaz erretiratzea konponketarako planta kimikoko erreaktore nagusietako bat) berme teknikorik gabe, Horrek fluxu normala eten zuen, eta ziklohexano-ihes masibo bat eragin zuen, deflagrazio katastrofiko bat eragiten.
Gertaera honek ordurarte alde batera utzitako ahultasun bat utzi zuen agerian: industria-instalazio konplexuen arteko kontrolik gabeko hurbiltasuna biztanle dentsitate handiko eremuetan, arriskua kudeatzeko sistema egituratuak ezartzeko premia agerian utziz.
Handik gutxira, 1976an, Italiako Seveso herria aurrekaririk gabeko osasun- eta ingurumen-trauma baten epizentroa izan zen. Triklorofenola fabrikatzeko instalazio batean kontrolik gabeko erreakzio kimiko batek dioxinen hodei toxiko bat (TCDD) askatuz, nekazaritza eremu zabalak kutsatu eta ehunka familia ebakuatzere behartuz.
Kasu isolatu batean geratu beharrean, Seveso hondamendiak Europar Batasuneko behin betiko katalizatzaile juridiko gisa jardun zuen, Seveso direktiba sorraraziz. Europan aitzindaria zen araudi horrek errotik eraldatu zuen enpresa-filosofia. Lehen aldiz, enpresek beren instalazioen arriskuak sistematikoki identifikatzera, barruko larrialdi-plan zehatzak egitera eta agintariei zein herritarrei beren jarduerari lotutako arriskuen berri gardentasunez ematera behartuz.
Morenok eta Ibañezek azaldu zutenez, zuzentarau horrek eredu erreaktibotik (ezbeharraren ondoren jardutea) prebentzio-eredu batera igarotzea ekarri zuen, arriskuak zehatz-mehatz identifikatzean, Segurtasuna Kudeatzeko Sistemak (SKS) ezartzean eta inguruko komunitateei gardentasunez informatzeko betebeharrean oinarrituta.
Alboko hondamendiak: Garraioa, hirigintza eta «domino-efektua»ren faktoreak
Saioak beste hondamendi historiko batzuen segurtasun industrialaren alde espezifikoak nola birdiseinatzea aztertu zuen. Sant Carles de la Rapitako (Tarragona, 1978) Los Alfaques kanpinean izandako istripu tragikoak agerian utzi zuen salgai arriskutsuen trafikoaren, komunikabideen eta turista edo bizileku asko biltzen diren eremuen arteko bizikidetzaren ondoriozko ahultasun izugarria.
Era berean, Bhopalgo (India, 1984) metilo-isozianatotik ihes egiten duen suntsitzaileak segurtasun operatiboaren kudeaketa eskasari lotutako arriskuak, kanpoko larrialdi-plan eraginkorren falta,eta domino efektuaren fenomenoa azpimarratu zituen; izan ere, instalazio batean gertatutako istripu batek hondamenezko akatsak eragin zituen ondoko biltegiratze-instalazioetan.
Etengabeko hobekuntzan oinarritutako bilakaera
Esku-hartze horrek ikasgai handia utzi zuen: gaur egungo industria kimikoak ezin du bere bilakaera ulertu atzera begiratu gabe.
Auditoria zorrotzak, nahitaezko simulazioak eta gaur egun instazio kimikoetan erabiltzen diren segurtasun-sistema sofistikatuak ez dira bidegabeko adminstrazio-kargak, iraganeko akatsei ordaindutako zergak baizik.
Seveso direktibaren eta autobabes-esparruen jatorria ulertzeak aukera ematen die sortzen ari diren eta sendotuta dauden enpresei arrisku kimikoaren kudeaketa industriaren iraunkortasuna eta integratzen den gizartearen konfiantza bermatzen dituen zutabe etiko eta operatiboak direla onartzeko.
Azkenean, jokoaren arauak zergatik sortu ziren ulertzea da bide baliodun bakarra segurtasunak hondamendiaren aurrean erreakzioa izateari uzteko eta etengabeko ikaskuntza eta eboluziorako konpromiso dinamiko bihurtzeko.
